Былыр, билиҥҥи Маҥаас нэһилиэгин сиригэр, биир баай киһи олорбут. Биир уоллаахтар эбит. Уоллара буутун этэ буһуута, холун этэ хойдуута, сааһын ситиитэ бэрт ыраах сиртэн эхмиэ сис баай ыаллар кыыстарын кэргэн кэпсэтэн, сүгүннэрэн аҕалбыт.

Эдэр дьон эйэ-дэмнээхтик хас да сыл олорбуттар. Арай оҕоломмотохтор.

Биир сайын, арай, кийииттэрэ титииккэ тарбыйах эмнэрэ тахсан баран киирбэтэх. Кэтэһэн көрбүттэр – суох. Хомнуо-хойут «Туох буолла?» — диэн тахсан көрбүттэрэ кийииттэрэ титиик өһүөтүгэр ынах быатынан ыйана турарын булан ылаллар. Аһыйыы бөҕөнү айманан да хайдах буолуохтара баарай, сайыҥҥы киһи өр гыммат – нөҥүө күнүгэр кистээн кэбиһэллэр. Былыргы абыычай быһыытанан бэйэтигэр тиийиммит киһини умсаннары көмөллөр, буоругар хара быарын туһунан тэтиҥ маһы төбөлөөн, батары анньаллар.

Нөҥүө сылыгар эмиэ бэрт ыраах сиртэн саҥа кийиит сүгүннэрэн кэлэллэр. Сыл курдук уоллаах кыыс наһаа тапсан олороллор. Арай, кыһыныгар, биир күн кийиит тойонунаан эрэ дьиэҕэ хаалбыттарыгар тойонугар этэр: “Дьэ, тойонуом, бука диэн өһүргэнимэ, бэрт алдьархайдаах суолу мин эйиэхэ кэпсээри гынным. Баҕар, сымыйанан холуннаран этэр диэҕин, онон бэркэ диэн өһүргэммэккэ, кыыһырбакка олорон истэргэр көрдөһөбүн. Эһиги оҕоҕутунаан биһиги сылтан ордук кэмҥэ сүрдээх үчүгэйдик, иллээхтик-эйэлээхтик, сүбэбитин холбоон олордубут. Дьэ, онтубут баара бу кэнники кэмҥэ алдьархайдаах суолунан ааҥнаата —  урукку кийииккит хас түүн ахсын түбүлээтэ, дьоллоох олохпутун огдулутта. Онтон бэттэх уолгут быһыыта-майгыта, санаата уларыйда, миигин кырыы хараҕынан көрөр буолла, түүнүн түктүйэлиир, күнүһүн күргэйдиир идэлэннэ. Онон, дьэ, тойонум, миигин ийэлээх аҕабар илдьэн биэр. Олох баран эрэр диэмэҥ. Мантан түөрт уонча көстөөх сиргэ улуу оҕонньор баар дииллэр. Онно баран ити күтүрү үтүрүттэрэн көрүҥ, оччоҕуна мин кэлиэм”, — диир.

Оҕонньор өһүргэнэ да иһиттэр тугу да саҥарбат. Кийиитэ тугу эппитин бэйэтэ көрөн-истэн итэҕэйиэн саныыр.

Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн утуйуу буолар. Уоллаах кыыс хаппахчаларыгар киирэллэр, оҕонньор оннун оҥостон, сыгынньахтанан сытар. Утуйбакка эрэ туох буоларын кэтэһэн, суорҕанын быыһынан көрө сытар. Арай ол сыттаҕына, түүн үөһэ бадахтааҕынан, хатанан турар ааннара тэлэс гына түһэр, били икки сыллааҕыта бэйэтигэр тиийинэн өлбүт кийииттэрэ күлэн-үөрэн мичилийбитинэн, үргүлдьү уоллаах кыыс сытар хаппахчаларыгар ааһар. Утаакы буолбат, били илэ барбыт дэриэтинньик уонна оҕонньордоох уол саҥалара, күлсүүлэрэ-салсыылара бөҕө буолар. Дьэ ити курдук түүнү быһа дьаабыланаллар. Сарсыарда халлаан тыҥ хатыыта били дэриэтинньик тахсан барар.

Дьэ ити кэнниттэн аҕыйах хонон баран оҕонньор кийиитин ийэлээх аҕатыгар илдьэн биэрэр. Онтон үргүлдьү били кийиитэ кэпсээбит, аар-саарга аатырбыт улуу ойуунугар ааһар. Онно тиийэн туох соруктаах кэлбитин барытын кистээбэккэ кэпсээн биэрэр уонна улуу кырдьаҕастан баран кинилэри буулаабыт илэ дэриэтинньиги аллараа дойдуга атаарарыгар аатаһар-көрдөһөр.

Улуу кырдьаҕас өр соҕус сөҥөдүйэн, саҥата суох олорбохтоон баран этэр: “Чэ, бачча ыраах сиртэн ааттаан-суоллаан, ааттаһа-көрдөһө кэлбит киһини аккаастаан ыыттахпына айыыта-харата бэрт буолуо, онон холонон көрөн эрдэҕим. Үс хонон баран тиийиэм. Манна сылдьыбыккын иэгэйэр икки атахтаахха этимэ, кийиитим дьонугар өрөөн, сынньанан кэллим диэр. Үс хонон баран түүн үөһэ тиийиэм, онно түннүккүн-үөлэскин бүөлээн, холумтаҥҥар чабычахха ууллубут арыыта хамыйахтаан уураар. Бэйэҥ утуйбакка кэтэһээр,” – диэн.

Сарсыарда ааттаах эрдэ туран, оҕонньор дьиэтигэр барар. Ханна сылдьыбытын кимиэхэ да кэпсээбэт, кийиитим дьонугар сырыттым диир. Били илэ дэриэтинньиктэрэ түүн аайы кэлэрин курдук кэлэн, көр-күлүү бөҕө буолар эбит.

Үһүс киэһэлэрэ буолар. Оҕонньор, дьонноро бука бары сыппыттарын кэннэ, түннүктэрин, сөҕүрүйэн эрэр оһоҕун үөлэһин бүөлэтэлээн кэбиһэр. Оһоҕун холумтаныгар чабычахха хамыйахтаах ууллубут арыыны ууран кэбиһэр, бэйэтэ, сыгынньахтаммакка эрэ, суорҕанын саба тардынан, туох буоларын кэтэһэ сытар. Хаппахчы иһигэр дьахтардаах уолун саҥалара, күлсүүлэрэ, таптаһар тыастара бөҕө буолар.

Түүн үөһэ лаппа ааһыыта оҕонньор иһиттэҕинэ ханна эрэ ыраах дүҥүр тыаһа «бур» гынар. Хаппахчы иһигэр ылы-чып бараллар. Утаакы буолбат, дүҥүр тыаһа өрө бирилээн кэлэн, дьиэни тас өртүттэн үс төгүл эргийэ көтөр, онтон олуоһуннаах аан арылла биэрэр да, оҕонньор оһох сөгүрүйэн эрэр чоҕун сырдыгар көрдөҕүнэ дүҥүрдээх былаайах көтөн киирэн, холумтан иннигэр «дар» гына түһэр, инньэ гынаатын аар саарга аатырбыт, хараҥаҕа аата ааттаммат улуу кырдьаҕаһа илэ бэйэтинэн барыс гына түһэр. Үөлэс бүөтүн сулбу тардан ылаат, били холумтаҥҥа бэлэмнэммит чабычахтаах арыыттан мас хамыйаҕынан толору баһан ылан, күлүнэн бүрүллэн эрэр кыһыл чох үрдүгэр ыһар, арыы умайан «күлүм» гынар. «Чэ, сытыаҥ дуо, тураҥҥын уотта сырдата оҕус. Бу арыыны быыстала суох кута тур,» — диир. Дьиэлээх оҕонньор ойон туран, хамыйаҕынан арыытын уокка кутар. Улуу кырдьаҕас оһох уотун сырдыгар тэлэччи аһыллыбыт хотон аанынан хотон иһин чарапчыланан көрөн турар. Дьиэлээх оҕонньор көрдөҕүнэ били дэриэтинньик дьахтара хотон ортоку баҕанатыгар бааллан турар өрүөстээх бастаах эриэн бургунас диэки аттаан баран эрэр эбит. Улуу ойуун, ону көрөөт, ыһыытаабытынан хотон иһигэр ыстанан киирэр, аттаан иһэр били дьахтар үрдүгэр түһэн, баттаҕыттан үс төгүл эрийэ баттаан ылан, ыһыытаппытынан-хаһыытаппытынан дьиэ иһигэр соһон тирилэтэн тахсар. Ааһан иһэн аҥаар илиитинэн дүҥүрдээх былаайаҕын харбаан ылар да били дьахтар «нукаай» курдук буолаат, дүҥүргэ хам сыстан хаалар. Дьэ, ити кэнниттэн Улуу Оҕонньор дьиэлээххэ туһаайан этэр: “Сарсын түүн баччаҕа кэлиэҕим, атаҕым соболоҥун, көлөһүнүм атыытын бэлэмнээн уураарыҥ,” – диир уонна көстүбэт буолан мэлис гынан хаалар, арай дүҥүрдээх былаайах били дэриэтинньик дьахтары сыһыарбытынан таһырдьа тахса турар. Дүҥүр тыаһа хоту диэки дьүрүһүйэн, сүттэр сүтэн, симэлийэн хаалар.

Дьиэлээхтэр дьэ «һуу» гынаннар, тыыннарын ылан, уоскуйаллар. Уоллара хаппахчатыттан тахсыбат.

Нөҥүө күнүгэр, түүн үөһүн саҕана хоту диэкиттэн дүҥүр тыаһа өрө бирилээн кэлэр да, Улуу Оҕонньор илэ бэйэтинэн киирэр. Бэлэм олорбут дьон, үрдүгэр түһэн, илиититтэн сиэтэн илдьэн сыгынньахтаан, уҥа диэки ороҥҥо эһэ тэллэххэ олордон аһаталлар-сиэтэллэр, күндүлүүллэр-маанылыллар. Аһаан бүтэн баран, Улуу Кырдьаҕас этэр: «Дьэ, сирэҕэс иэнин иҥиирэ кылгаһа бэрт эбит. Мантан үс күннүк сиргэ бадахтаах, тоҕус тумуллаах үс үрэхтээх улуу Эбэ ортоку тумулугар үс аарыма тииттэри үмүрү тардан, иэнин иҥиитин иҥиирдээн баайан кэллим. Кэнэҕэһин кэнэҕэс, улахан уот турдаҕына, сөллөн барара буолуо. Чэ, куттанымаҥ, ол эһиги үйэҕитигэр буолуо суоҕа,» — диир.

Дьэ, ити курдук, манна өрөөн-өһөөн баран, Улуу Кырдьаҕас: «Маанылаабыккытыгар махтанабын. Атаҕым соболоҥун, сүүһүм көлөһүнүн илдьэн биэрээриҥ. Кийииккитин аҕалан, нус-бааччы олоруҥ,» — диэн баран, эмиэ дүҥүрдээх былаайаҕа эрэ көстөн, дьиэтигэр аттанар. Дьиэлээх оҕонньор аҕыйах хоноот, сыарҕаҕа ат муҥутуур тардарынан эти, арыыны, түүлээҕи илдьэн биэрэр. Кэлэн иһэн таарыччы, били кийиитин төттөрү көһөрөн аҕалар.

Итинтэн бэттэх били илэ дэриэтинньиктэрэ биллибэт буолбут. Уоллара кэргэнинээн бэркэ диэн байан-тайан барылаан, оҕо бөҕөнү төрөтөн олорон өлбүттэрэ үһү. Уһун үйэтигэр дьахтар кэргэнин биир тылынан «Эн абааһы ойохтоох этин» диэн хомнооботох. Уол аҕалаах ийэтэ даҕаны ол туһунан ахтыбакка, уоллара дьоллоохтук олороруттан астынан сылдьан анараа дойдуга бараахтаабыттар.