Сордоҥноох учаастага бөһүөлэктэн 3 көстөөх сиргэ баар. Тоҕо итинник ааттаммытын ким да билбэт, онно сордоҥнонуох айылаах улахан үрэх, күөл да суох. Быһата, киһи сордоҥнообот дойдута. Былыр холкуос саҕана онно киһи-сүөһү бөҕө тоҕуоруһан олоро сылдьыбыт сирэ. Билигин онно киһи дэҥҥэ охсуллар. Тоҕо эрэ бары үрдүттэн саба быраҕан «абааһылаах үһү» дииллэр этэ. Урукку өттүгэр ким да, тугу да көрбүтэ соччо иһиллибэт да буоллар.

Өрдөөҕүтэ каадырабай булчутунан, сылгыһытынан, хонуу биригэдьииринэн үлэлии сылдьыбыт Дьаабы Дьаакып диэн киһи баара. Бу киһи бултуу сылдьан Сордоҥнооххо тиийэн улаханнык куттанан кэлбитин бөһүөлэк дьоно хойуккааҥҥа диэри эбэ-эбэ, бииртэн биир омуннаах түгэннэри сыбыы-сыбыы, күүркэтэн кэпсииллэрэ. Атын ханнык эрэ атах-бытах киһи куттаммыта буоллар, ким да дьыалайдыа, улаханнык кыһаллыа суох этэ, оттон кими да туохха да холообот, оруо маһы ортотунан тыллаах, харса суох уонна баламат Дьаакып куттаммыт буоллаҕына — туспа боппуруос. Чахчы, киһи куттанар дьыалата буолан кини диэтэх киһи куттаммыт буолуохтаах. Бу сэһэн төһө бырыһыана кырдьыктааҕын ким да билбэт, Дьаакып бэйэтин эрэ кэпсээнигэр олоҕурар (Дьаакып арыгыны умсугуйан иһэрин, ардыгар ымыр да гыммакка албыннаан кубарытыан сөбүн, бэйэтин «геройствотын» күүркэтиэн сөбүн учуоттуурга тиийиллэр).

***

Сордоҥнооххо хас да эргэ ампаар дьиэ баар. Былыр холкуос дьоно олорбут, кыстаабыт-сайылаабыт дьиэлэрэ. Бу дьиэлэртэн саамай улаханнара адьас хойуккааҥҥа диэри отчуттар-кусчуттар, сылгыһыттар хоно-өрүү сылдьыбыт буоланнар, олус сэнэх туруктааҕа.

Дьаакып күһүөрү ханна эрэ ааһан иһэн (бука, бултуу буолуо), бу дьиэҕэ хонорго быһаарыммыт. Сылыктааһын быһыытынан, уотун аһаппыт курдук. Дьиҥин билбит суох эрээри, кыратык холуочуйбут буолуон сөп. Тоҕо диэтэххэ, бу быһылаан саҕаланарыгар ыллыы олорбут үһү. Аанньарбыт киһи иччитэх өтөххө тиийэн ыллыы олорбут үһү-үө!

Бииртэн биир билэр ырыаларын өйдөөн кэлэ-кэлэ, этиллибитин курдук, Дьаакып остуолугар хоҥкуччу түһэн, ис иһиттэн иэйиитэ киирэн ыллаан доллоһута олорбут. Хараҥаҕа. Бэйэтэ үрдүкү түрүбүүнэттэн араатардыырга ананан төрөөбүт курдук киһиттән ураты киэҥ, көҥдөй, чөллөркөй куоластаах киһи этэ. Хайдах даҕаны кыратык киҥинэйэн ыллаабатах буолуохтаах.

Ол олордоҕуна, хос иһигэр (дьиэ түөрт быыһаммыт хостооҕо) туох эрэ тыаһаабыт. «Бастаан сыыгынаабыт, онтон торулаабыт, ол кэнниттэн лүһүгүрээн барбыт» дииллэрэ. Дьаакып эдэр сааһын тыаҕа бараабыт, элбэҕи истибит-билбит киһи ол аайы кыһалла сылдьыа дуо, «түксү, тыаһаан бүт!» диэн баран остуолу охсон ньиргиппит. Тыас тохтуурга дылы гыммыт. Чочумча тохтообутун кэннэ, тыас өссө эрчимирэн бэтэрээ диэки чугаһаан кэлбит. Дэлби кыйахаммыт, синигэр түһэн иккиттэн биирин быһаарсан тэйэр былааннаммыт Дьаакып саатын туппутунан хоско лиһигирээн тиийбит… Ааҥҥа уун-утары быччас гыммыт эмээхсини кытта адьас субу харбаһан ылыахтыы ыы-муннуларынан көрсө биэрбиттэр. Эмээхсин быһыыта- таһаата биллибэт уһун хара таҥастаах, иэдэһин уҥуоҕа томтойон көстөр муус-маҥан сула сирэйдээх, хараҕын харата көстүбэт үрүҥүнэн супту көрө сылдьар эбит. Өскөтүн эмээхсин охсуһардыы оҥостон сарбайбытынан, хаһыытаабытынан тахсыбыта буоллар, Арамаанап, эр бэрдэ, ымыр да гыммакка сутуругун суулуу туппутунан утары түсүһүө, саалаһан-быһахтаһан барыа, ону ааһан, баҕар, кыайыылаах да хаалыа этэ. Ону ким да саарбахтаабат, Дьаакып эдэр сылдьан арыгылаан баран хаста да сааланан, быһахтанан турар… Ону баара, эмээхсин муус-холкудьүһүнэ, тымныы дьэбир сирэйэ биһиги киһибитин букатын салыннаран, илиитин-атаҕын бакайылаан хамсаабат  оҥорон кэбиспит. Абааһы аата абааһы буоллаҕа, ол ханнык эрэ арыгылыы-арыгылыы тэҥҥэ охсуһан дайбаһар табаарыһыҥ буолбатах. Кыл түгэнэ утары көрсөн турбахтаан баран, биһиги киһибит төттөрү ыстаммыт… 

Күһүҥҥү силбиккэ уу-хаар бөҕөтүн оймоон, уҥуохуҥуоҕа барыта халыр босхо барбыт Дьаакып дэриэбинэтигэр түүннэри сүүрэн тэбинэн тиийбит. Улаханнык ыалдьан, түҥ-таҥ тыллаһан, түүннэри  күннэри утуйбакка баллыгырыы-баллыгырыы хааман дьону куттаабыт, балыыһалана эҥин сылдьыбыт этэ.

Кини Сордоҥнооххо хаалларбыт малын-салын нэдиэлэ кэриҥэ буолан баран, икки тыраахтары тобус-толору, тиистэригэр диэри сэбилэммит эдэр хоһуун уолаттар тиэллэн тиийэн ылан кэлбиттэр. Арамаанап саатын икки уоһа тэҥҥэ ытыы түмүгэр тэлэ тэбиллэн хаалбытын булбуттар. Бука, өйүттэн тахса куттанан бэйэтэ ыппыт буолуон сөп (абааһы соччо сааламмата ини, саата-сэбэ да суох син суолун солонон сырыттаҕа). Ол сааны кэлин ханнык эрэ дьээбэлээх дьон оскуола мусуойугар «абааһы алдьаппыт саата» диэн быһаарыы суруктаан ууран туралларын көрбүттээҕим.

Дьаакып төһө да кырыйдар, билигин да урукку хаҥыл санаата татыарыйбакка, оруо маһы ортотунан тыллаһара аҕыйаабакка сис ыал аҕа баһылыга буолан ньиргийэн олорор. «Соһуччута бэрт буолан сиэбитэ, эрдэттэн бэлэмнээҕим буоллар итинник кэбэҕэстик кыайтарыа суохтаах этим. Хаҥас илиим таһынан быһаҕынан саайбытым, эбэтэр туустаах дуу, бурдук сиэмэлээх дуу иитиинэн саанан утары уоптарбытым буоллар… Кини баҕас…» диэн холуочуйдаҕына кэпсиир сураҕа иһиллэр.

A.X.

Сордонноох эмээхсинэ // Кыым.- 2020.-Ахсынньы 10 күнэ.- С.46.