Кэбээйи улууһа — Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Киинэ — Сангаар бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1937 сыл муус устар 20 күнэ. Сирин иэнэ — 107,8 тыһ. кв.км.
Улуус Республика киин өттүгэр тайаан сытар. Ньуура — дэхси да, хайалаах да сирдээх. Ол курдук хоту уонна хотугулуу илин өттүгэр Дьааҥы сис хайалара бааллар. Улахан өрүстэрэ — Өлүөнэ уонна Бүлүү. Элбэх улахан күөллээх, олортон саамай улаханнара — эмис соботунан аатырар Ньидьили. Улууска кыһыл, үрүҥ көмүс, сибиньиэс, сыыҥка, газ, таас уонна бороҥ чох саппаастара, тутуу матырыйааллара бааллар.
Кэбээйи сиригэр-уотугар 13 муниципальнай тэриллии баар.
Өрдөөҕүтэ дойдубар, Арыктаахха, эргэ оскуолаҕа харабыллаабытым. Биир киэһэ түгэххэ турар кылааска аан эмискэ аһыллыбыта. Ол иһиттэн хара уһун сонноох, кып-кыһыл харахтаах киһи тахсан, уун-утары кэлбитэ. Мин кутталбыттан охтон хаалбытым уонна ыксаан, учуутал хоһунааҕы остуол анныгар саһан хаалбытым. Ол күн эдьиийбин — Арапыананы — солбуйбутум. Кини ол күн Сангаарга көрдөрүнэ барбыта.
Билигин ол эргэ оскуола иччитэх турар. Арапыана миэхэ «араас тыас-уус баар этэ» диэн кэпсиир буолара.
Пётр НОГОВИЦЫН,
Кэбээйи, Арыктаах.
Бу түбэлтэ Кэбээйи Мукучутугар буолбута. Мин ол саҕана 4-с кылааска үөрэнэрим. Биирдэ Дуня Макарова диэн дьүөгэбинээн кылаас сууйар дьуһуурустубабыт кэлбитэ. Ол күн биһиэнэ биһиэнин курдук уоппутун эрдэ ылбыттара. Кылааспытын чүмэчи уотугар сууйдубут. Бүтэрэн баран, мин сууйар тэриллэр турар анал хосторугар швабраны уура бардым. Кыыһым биэдэрэлээх ууну тоҕо барда.
Көрүдүөр хабыс-хараҥа. Ыйдаҥалаах киэһэ буолан, түннүгүнэн сырдаан көстөр этэ. Ол баран истэхпинэ, муннук диэкиттэн хап-хара сирэйдээх, лэплэппэҕэр баттахтаах кыыс (ол саҕана лэппэҕэр баттахтаах кыыс суоҕа, бары уһун баттахтаах этибит) тыаһа суох мин диэки дьүккүччү көрөн устан кэлбитэ.
Мин бастаан өссө саҥа кыыс кэлбит дуу диэн көрбүтүм. Онтон миэтэрэ аҥаара чугаһаабытыгар, этим дьар гына түспүтэ, уҥуоҕум халыр босхо барыах курдук буолбута. Онтон өйдөнөн кэлэн, швабрабын туора элитээт, тыыным быстарынан таһырдьа ойдум. Дьүөгэм ону көрөөт, эмиэ куттанна быһыылаах. Биэдэрэтин быраҕаат, таһырдьа ыстанна. Иккиэн кутталбытыттан мин дьиэм таһыгар хайдах кэлбиппитин бэйэбит да өйдөөбөккө хаалбыппыт.
Ол саас 10-с кылааска үөрэнэр кыыс өлбүтэ. Онон, уопсайынан, мин саныахпар, айылҕаҕа туох эрэ күүс, дьикти баар быһыылаах. Ол саҕана кэпсээбиппэр, ким да улахаҥҥа уурбатаҕа.
Валентина Яковлева
Горнай, Бэс-Күөлэ
Бу түбэлтэни Стас диэн кытархай дьүһүннээх, толу көрүҥнээх, кэтит сарыннаах бааһынай киһитэ кэпсээбитэ. Кини сахалыы иитиилээх буолан аһаҕас эттээхтэргэ (көрбүөччү) киирсэр.
«Биһиги иккиэ буолан аҕыйах сыллааҕыта күһүн, Кэбээйи улууһугар балыктыы, муҥхалыы барбыппыт. Ити сэтинньи ый ортото этэ. Уһун айан кэнниттэн тиийиэхтээх сирбитин булбуппут. Олохтоох дьоммут биһигини үүтээҥҥэ хаалларан баран дэриэбинэҕэ барбыттара. Үүтээн эргэ соҕус эрээри ис өттө сырдык, тимир оһохтоох, түннүк анныгар остуоллаах, наар, уонна мас оронноох эбит. Айаннаан сылайан тиийбит дьон быһыытынан өйүөбүтүн сылытта охсон аһаан баран биирбит наараҕа, атыммыт ороҥҥо утуйардыы оҥоһуннубут. Мин ороҥҥо утуйдум. Арай түүн үөһэ ким эрэ аттыбар кэлэн «нохоо, сыҕарый» — диэбитигэр хап-сабар сыҕарыйан биэрбитим. Онтон уум быыһынан өйдөөн көрбүтүм ким да суох. Соһуйдарбын да сылайбытым бэрт буолан утуйан хаалбытым. Сарсыарда биригээдэ мустан, муҥхабытын тиэйэн дьэ балыктаан барбыппыт. Ол сылдьан түҥҥү түгэни олох умнан кэбиспитим. Арай доҕоор үһүс түүммүтүгэр түүн эмиэ ким эрэ кэлэн «сыҕарый» диэбитигэр өсөһөн, дьэ туох буолар диэбиттии ороҥҥо тыылыы тэбэн, чыныйан биэрдим. Дьэ доҕоор, оннук сыттахпына такыммыттан тыбыс тымныы илии (тарбахтар) харбаата да муостаҕа биирдэ бурҕас гына түстүм, кыһыыбыттан ыстанан кэлэн ороҥҥо олоро биэрдим. Туох баар күүспүнэн орону тарбаатым. Табаарыспын ыҥыран хаһыы-ыһыы бөҕө. Уолум уһуктуохтааҕар хата мөҕүттэ-мөҕүттэ төттөрү хайыһан мунна сырылаабытынан барда. Олох кутталбыттан ийэ-хара көлөһүнүм уунан ыһыллыбыттыы сар барда, аралдьытына сатыыбын да этим барыта күүрэн хаалбыт, сап-салыбырас. Туран чүмэчи уматыахпын илиим оронтон тутуһан баран олох ыыппат. Дьэ оннук сарсыардааҥҥа диэри олордум. Халлаан сырдаан нус-хас баран уолбун уһугуннардым уонна туох буолбутун кэпсээтим. Киһим хата күлэр: «Түһээтэхпинэ эн охсуһа аҕай сылдьаҕын» — диир. Бииргэ үлэлиир дьоммут күлүү-элэк гыныахтара диэн тугу да кэпсээбэтим. Уолум да кэпсээбэтэ. Дьэ оннук куттана-куттана син үүтээҥҥэ хонон балыктыы сырыттыбыт. Хас күн аайы муҥхалаан бүтэн барарбын кэтэһэбин. Хата табаарыһым туохха да кыһаллыбат: «Бачча доруобай бөҕө-таҕа киһи куттаҕаһыҥ да бэрт, хата киһини куттуох курдуккун» — диир.
Балыктаан бүтэрбит үс хонук хаалбытын кэннэ, муҥхалаан кэлэн аһаан баран миэстэбитин булан сыттыбыт. Табаарыһым сытта да сылайбыта бэрдиттэн буолуо, мунна тыаһаан олох утуйан хаалла. Мин чүмэчи уотугар кинигэ ааҕа сытан устунан утуйан хаалбыппын.
Түһээтэхпинэ, мин ол үүтээҥҥэ утуйа сытар эбиппин, онно биир кырдьаҕас баҕайы көрүҥнээх, сырдык баттахтаах оҕонньор киирэн кэлэр. «Нохоо, ороммуттан тур» — диэт атахпыттан харбаан сиргэ соһон түһэрдэ. Мин олох очуос суорбаттан сууллар курдук өр да өр суулуннум. Уһуктан кэлбитим сиргэ олорор эбиппин. Хата табаарыһым уһуктан: «Хайа, доо, хайдах буоллуҥ?» — диэн буолла, туран саҥа чүмэчи булан уматта. Сиргэ олорорбун өрөн: «Хайа, бу киһи түүннэри көмүс көрдүүгүн дуо?»- диэн күллэрдэ. Сарсыарда буолан эрэр буолан оһохпутун оттон, чэй оргутан, киэһээҥҥи аһылыктан ордубут балыкпыт миинин кытары собо сии олордубут. Ол аһыы олордохпутуна үүтээммит таһыгар аттар туйахтарын тыаһа хоочугураан кэлэн тохтоото. Мин түүлбүн саныы биэрдим, уҥуоҕум-эниэҕим олох халыр босхо баран хаалла. Хайдах олорбутум курдук олох маспар хам тоһоҕолонон хааллым. Онтон таһырдьа дьон саҥатын истэн дьэ холкутаатым. Сотору соҕус буолаат хаардарын тэбэммитинэн үс киһи, күлэн-үөрэн дорооболоспутунан киирэн кэллилэр. Кэлбит дьоҥҥо сылаас чэй кутан биэрии буолла, бэйэлэрэ да ас-үөл бөҕөтө дьон эбит. Ол күө-дьаа кэпсэтэ олорон, биир эдэрчи соҕус гынан баран «тор» курдук бытыктаах, кэпсээбит-ипсээбит киһилэрэ ыйытта: «Уолаттар, куттаммат дьон эбиккит ээ, манна оҕонньор биллэ-көстө сылдьыбата дуо?». Биһиги хап-сабар «суох» дии түстүбүт. Ол киһибит аргыый аҕай табах уматтан, сөтөллөн күпсүйэ түһэн баран маннык диэн кэпсээтэ:
Урут эһэм оҕонньор бу дойдуга бултаан, балыккан олорбут. Саҥа үүтээн туттан, бэйэтигэр анаан ити орону оҥостубут. Кэлэр-барар хоноһолорго анаан наара оҥорбут. Эһэм өлбүтүн кэннэ бу дойдуга аҕам бултаабыта. Булчуттар кэпсээннэриттэн ити ороҥҥо аҕам эрэ утуйар үһү. Биир эмит билбэт киһи утуйаары гыннаҕына түүн эһэм оҕонньор илэ көстөн сүгүн утуппат үһү. Инньэ гынан булчуттар, балыксытар бары наара ороҥҥо утуйаллара» — диэн кэпсээн бүтэрээт, ороҥҥо тиийэн сытаат мунна тыаһаан утуйан хаалла.
Ол курдук муҥхалаан бүтэн, балык бөҕөтө ылан, тиэнэн куораппытыгар төннүбүппүт. Арай биирдэ түһээн ол булчут киһини көрдүм. Били үүтээҥҥэ олорор эбиппит. Киһим үөрэн-көтөн, кэпсии-ипсии сылдьар. Чочумча буолаат: «Чэ мин эбээбэр бардым, бырастыы гыныҥ» – диэт үүтээнтэн тахсан барда. Ый курдугунан бииргэ балыкка сылдьыбыт дьоммуттан куһаҕан сураҕы иһиттим. Били булчут сааскы кус саҕана ууга түһэн өлбүт эбит.
Дьэ оннук.
Петр Аржаков, Дьокуускай
Биирдэ аҕабыныын Куруҥ диэн сиргэ оттуу барбыппыт. Аҕам — «Урал» матасыыкылынан, мин бэлисипиэппин тэбэн аа-дьуо барбытым. Эмискэччи ойуур иһиттэн ходуһаҕа икки улахан холорук кэлэн, икки бугулбутун ыһан кэбистилэр. Аҕам «отууга тахсыахха» диэбитэ. Аал уоппутун оттон, ходуһабытын, сирбитин аһаппыппыт. Ол киэһэ бугулларбытын туруоран, бөһүөлэккэ барбыппыт.
Кэлин сүөһүбүтүн эһэн, ол Куруҥҥа барбат буолбуппут. Аҕам суох буолбута ыраатта.
Пётр НОГОВИЦЫН,
Кэбээйи, Арыктаах.
Мин аҕам Накатов Константин Гаврильевич диэн 70-ча саастаах Чурапчы Арыылааҕыттан төрүттээх табаарыстаах. Константин Гаврильевич Аҕа дойду сэриитин сылларын сут-кураан, көһүү, аччыктааһын ыарахаттарын этинэн-хаанынан билбит, олоххо баай опыттаах уонна элбэх сэһэннээх киһи. Онтон биир дьиҥнээх буолбут түбэлтэтин суруйабын. Көстөкүүн республикатааҕы ходуһа, бааһына буорун үөрэтэр станцияҕа үлэлээбитэ 30-ан тахса сыл буолла. 1980 сылаахха сайын Кэбээйи улууһугар иккиэ буолан командировкаҕа сылдьан биир учаастакка хоммуттар. Бу сиргэ кыстык хотоннор, үлэһиттэр олорор уопсай дьиэлэрэ уонна саас баржанан аҕаллыбыт табаары уурар ыскалааттар бааллар эбит. Ол учаастакка харабыл кэлэн бэйэлэригэр хонноро сатаабытын мэһэйдиэхпит диэн биир уопсай дьиэҕэ олохсуйбуттар. Көстөкүүн бииргэ үлэлиир киһитэ кэлбит күннэригэр атаҕын өлөрөн оччуттары кытта ол киэһэ балыыһаҕа тахсар.
Киэһээнэн халлаан былыттанан ардах түспүт. Көстөкүүн харабылга тахсыан санаан баран соҕотоҕун хонорго быһаарыммыт. Хотонтон кии киллэрэн түптэ оҥостон бырдахтары дьиэттэн тумнаран таһаартаан, аанын хатанан оронун оҥостон утуйбут.
Түүн ортото бырдахтар утуппуккалар уһуктан кэлэр, арай көрбүтэ аана аһаҕас. Ааны сабар санаалаах оронуттан өндөйөн иһэн көрдөҕүнэ боруокка икки кыра оҕолор олороллор эбит. Көстөкүүн: «Хайдах буола сылдьар оҕолоргутуй! Дьиэҕэ киириҥ дуу таһырдьа тахсыҥ дуу. Ааны сабыҥ,»- диэбит. Онтон өйдөөн көрбүтэ оҕолоро биир систээх эбиттэр, соһуйан суорҕанын иһигэр түспүт. Сыппахтаан баран суорҕанын аһан көрбүтэ оҕолоро суох буолбуттар, аана сабыллыбыт.
Уута көтөн, харабыл дьиэтигэр тахсыбыт. Киһитэ кэтэһэ сыппыт курдук аанын түргэнник аспыт Көстөкүүн сирэйин-хараҕын көрөн баран: «Дьиэлээхтэр утуппатылар дуо?» — диэбит уонна саҥата суох орон оҥорон утуппут. Сарсыарда харабыл бөөлүүн туох буолбутун олох сураһа барбатах.
Көстөкүүн дэриэбинэҕэ киирэн кэпсээбитигэр олохтоохтор ол учаастакка ардах түһэ турдаҕына икки кыра оҕо оонньуу сылдьан уокка оҕустаран өлбүттэрэ, ити сиргэ көмүллэ сыталлар уонна биирдэ эмэ көстөн ааһаллара диэн кэпсээбиттэр.
Айылҕаҕа салгын хамсааһыныгар итинник көстүүлэр дьиҥнээхтик буолаллар эбит.
Константин Гаврильевич этэринэн киһи айылҕаҕа сылдьан улаханнык айдаарыа, хаһыытыа суохтаах. Соҕотоҕун сылдьан куһаҕаны, кутталлааҕы көрдөҕүнэ, тыаһы, киһи саҥатын иһиттэҕинэ бэйэҕин уоскутунуохтааххын, олох соһуйуо, куттаныа суохтааххын диэн сүбэлиир.
Олег МАРКОВ.
Атын улуустар кутталлаах кэпсээннэрин
Эргэ оскуола // Кыым — 2025. – От ыйын 17 күнэ. — С. 34
Ходуһаҕа — холоруктар // Кыым — 2025. – От ыйын 17 күнэ. — С. 34
Иччи. Сибиэн. Абааһы / [хомуйан оҥордо Е. Г. Спиридонов]. — Дьокуускай : Бичик, 2010. – 173 с.
Марков О., Кыра оҕолор / Олег Марков // Эдэр саас. – 2003. — №7. – Олунньу 26 күнэ. — С. 7
Аржаков П., Орон былдьаһыыта / Петр Аржаков // Эдэр саас. – 2000. — №29. — От ыйа 19 күнэ. — С. 7
© 2025 МБУ "Централизованная библиотечная система" городского округа "г. Якутск"
- Выставку подготовила: Жиркова Н.И.,
- главный библиотекарь