Таатта диэн Саха Сирин улууһа. Административнай киинэ — Ытык-Күөл. Кулун тутар 25 күн 1930 сылтан төрүттэммитэ. Сирин иэнэ 19,0. Киһитин ахсаана 16,3 тыһ. киһи(2016). Киһи ортоку олорор сааһа 30 саас. Таатта улууһа саамай тапталлаах уонна ытык сир. Бу дойду кэрэ айылҕалаах сир, урут-уруккаттан олоҥхоһуттарынан, уус дьоннорунан биллэрэ.
Мин оҕо сырыттахпына дьоммунаан Оккуодай диэн алааска олорбуппут. Оччотооҕу ыал сиэринэн бэйэбит эрэ буолбатахпыт, дьукаахтардаахпыт. Мин кыра уол ийэбиниин атахтаһа мас ороҥҥо сытабыт. Арай биир түүн туох эрэ хоонньубар киирэн эргичиҥниир, бөкүнүҥнүүр. Мин дьиктиргээтим эрээри, уубар аҥаарыйан улахаҥҥа да уурбатым. Эргэ нэк сонум буолуо дии санааммын, өссө ылан саптаары гынным. Онтукам, доҕоор, туох эрэ атын буолла, этим тарта! Илиим иминэн таарыйбытым, эмиэ да оҕо төбөтүн курдук. Мин дьукаахтарым аҕыс ыйдаах оҕолоро сылдьар дуу дии санаатым. Ол эрээри дьукаах оҕом буолбатахха дылы. Уопсайынан, бу туох эрэ атын сылдьары сэрэйбитим, дэлби ыксаабытым. Абааһым буоллаҕына сүгүннээбэт: биир кэм эргичиҥнээ да эргичиҥнээ, өссө суорҕаммын тардыалыыр. Итинник бэрт өр кииристибит. Төһө эмэ өр эрэйдэнэн ороммуттан үтэн-үтэн, төкүнүтэн түһэрэн кэбистим. Онуоха били баҕайым сүгүн арахпакка аны суорҕаным быыһына илиитин угар, тараһабын тарбыыр. Мин суорҕан нөҥүө кини илиилэрин аллара бүк баттыы сатыыбын. Куттаммыт санаабар, түүнү мэлдьи букунастым.
Итинник балай да уһуннук мучумааннана сыттахпына ийэм уһугунна. Туран оһоҕун отунна. Ол тыаһыттан били баҕайым, куттанан буолуо, сүтэн хаалбыта. Сотору соҕус буолан баран соһуччу баҕайы аҕам оҕонньор ыалдьан өллө. Кэлин дьон, били, түүнү быһа утуппатах баҕайы аҕаҕын сиэри сылдьыбыт абааһы буолуохтаах диэн тойоннообуттара. Онно мин улахан киһи эбитим буоллар, ол абааһыны хам баттаан кэбиһиэх эбиппин. Оччоҕо, баҕар, аҕам өлүө суох этэ.
«Таатта Чөркөөҕүттэн чугас баар Буор Булгунньах диэн алааска үс балаҕанынан, биир ампаар дьиэҕэ олорор ыал кыстыктарыттан сайылыкка тахсыбыттарын сахсаана ааспыт, үөрүүтэ, малааһына оҕо-аймаҕы уйгуурдубут күннэрэ умнулла быһыытыйан барбыт кэмэ этэ. Киэһээҥҥи чэй кэнниттэн ынаҕы хомуйуу, ыам чугаһаан эрэрэ. Титииктэр олбуордарын иһигэр түптэ буруота унаарыйан, чуумпу халлаан диэки тардыстан өрө субуллар.
Оннук нуһараҥ киэһэҕэ тэҥкэ тыатын үрдүнэн икки атахтаах кулгааҕын таһынан киирэр ыһыы-хаһыы дуорайда. Эмиэ да сарылыыр, часкыйар. Ынах маҥырыырыгар, атыыр оҕус айаатаан мөҥүрүүрүгэр, атыыр сылгы имэҥнээхтик кистээн дьырылатарыгар ханан да маарыннаабат. Куолаһа чиҥэ-чаҥа, дуораана сүр үлүгэрэ. Айыы сирин дьонуттан адьас атын адьарай бадахтаах.
Сайылык дьоно оҕолуун-уруулуун бары тахсан иһиллээн, саҥата суох ах бардылар. Мантан соччо ырааҕа суох Лэкиэски Уола диэн ааттаах улаханнык иирбит, эдэр сааһыгар ол кырыыстаах ыарыыга муҥнаммыт эрэйдээх аҕатыныын олороро. Кини от-мас тыллыыта бэргээн, туох да ааттаах киһитигэр бэриммэт, туттарбат туруктанан, атах балай барыталыыра. Ким эрэ: «Ол сордоох кэбилэнэн иһээхтиир быһыылаах», — диэтэ.
Бары дьиэлэригэр симиллэн, ааны хатаныы, өссө олбуордарын аанын кытта сабыы, сүллүгэһин олуйуу кытаанаҕа буолла. Биир бэйэтин балачча кыанар, кэлбит-барбыт, сытыы-хотуу, Дьөгүөр диэн сүүрбэтиттэн саҥа тахсан эрэр уолларын: «Кытаанах, соҕооччу маста булун. Ол дьаабал наһаалаан киирэн бардаҕына, онтукаҕынан куттаан, мантан үүрэ сатаар», — дэстилэр.
Дьиэлэрин илин, хоту диэки түннүктэринэн көрүү-истии буолла. Улаханнык тыыммат кэриэтэ бары иһийдилэр, кыра оҕолор барахсаттар ийэлэрин кэннилэригэр састылар. Оттон били баҕайы айдаана-куйдаана эбии сүрдэммит. Бэйэлэрин киһилэриттэн адьас атын иирээки иһэрэ билиннэ. Иирээкини ааһан, илэ дэриэтинньик киэнэ идэмэрдээҕэ. Киһи куйахата күүрэр, этин сааһа аһыллар, көхсүгүнэн туох эрэ өрө-таҥнары сүүрэкэлиир. Аанньанан ааспат, мээнэнэн буулаабат күтүр күн көрөн турдаҕына, күөх халлаан өссө да сып-сырдык ньуурдаах эрдэҕинэ, бу алаастарын буллаҕа.
Дьөгүөр сөп соҕус чиргэл маһы титиик күрүөтүн ааныттан сулбу тардан ылла. Онтон халдьаайыны таҥнары сүүрэн киирбит киһи Лэкиэски Уола буолуохтааҕын оннугар отой да атын харамай, илэ абааһы бэйэтинэн атаралаан, ойон ахан иһэр эбит. Сирэй-харах ханан баара дьаабыта биллибэт, чуоҕур диэххэ чуоҕура суох, хара диэххэ харата суох, бүүс-бүтүннүү, баһыттан атаҕар диэри, түү киһи буолан биэрдэ. Уҥуоҕунан улахана сүр. Туох аанньа хоһоон кэлиэй, таах ый да хай аҥаардаах, ынырыктаах хаһыы-ыһыы аргыстаах үөдэн. Кэнниттэн айдаан бөҕөтүн түһэрэн, сайылык ыалларын уонча ыта эккирэтэн иһэр. Амырыын кыылы хаайбыт, туппут кэриэтэ ыйылыы-ыйылыы үрэллэр, ырдьыгыныы-ырдьыгыныы түһэллэр. Оо, кини бэйэлээх ол алаас тэлгэһэтиттэн тэйбэтэх саха ыттарын, иннигэр киллэриэхтээҕэр буолуох, ситтэрэрэ да диэн кэлиэ дуо?! Тэппит атаҕын кубулуппакка, ыһыытын-хаһыытын уҕарыппакка, соннук син балачча уһун алааһы туораан, арҕаа диэки ойо турда.
Онтон үс биэрэстэлээх Долборуктаахха тиийэн, түөрт дьиэнэн сайылаан олорор ыаллар алаастарын илин халдьаайытын үрдүгэр турар кэрэх тииккэ ыттан тахсан, олоро биэрдэ. Ыттар ол сайылык ыттарыныын холбоһон, бары моргуордаан, тула көтө сылдьан үр да үр буоллулар. Алаас дьоно ол хаһыы, ыт ньаргыара булкаастаах айдааны эрдэттэн истэннэр, эмиэ бары кэриэтэ тахсан одууластылар. Чочумча буолаат, били сүрэхтэрин-быардарын быллыгыраппыт, уйаларыгар ууну кута сыспыт баҕайылара ханна дьылыс гыммыта биллибэккэ, эмискэ суох буолан сүтэн хаалла. Ыттар да ах бардылар, хайдах эрэ куттара-сүрдэрэ баттаммыттыы туттан, иһиллэр-иһиллибэттик ыйылыы-ыйылыы дьиэлэрин буллулар.
Дьэ онтон доҕоор, ити эргин, бүтүн Таатта улууһун саба бүрүйэн, хара уоспа диэн дьулааннаах ыарыы өрө турбат дуо! Ол дьыл ити сатана саспыт кэрэхтээх алааһыгар сайылаабыт түөрт дьиэ дьонуттан үс ыал, биир да киһи ордубакка, бука бары имири сотуллаллар, суорума суолланаллар. Бары Слепцовтар этилэр. Илин халдьаайы анныгар турар дьиэлээх Кириил оҕонньордоох эрэ тыыннаах ордоллор.
Бүтүн улуус үрдүнэн ол амырыыннаах ыарыы, сут аһыҥата ходуһаны буоругар диэри салаан ааһарыныы, төһө киһи дууһатын илдьэ барбыта буолла…»
Маны кэпсээбит, хомсомуолтан саҕалаан партия уонна сэбиэскэй былаас оройуоннааҕы тойонуттан республика таһымыгар тиийэ дуоһунастаммыт, хомуньуус ааттааҕа киһи этэр: «Ол уоспаҕа сутуллубут чучунаалара диэннэрэ буолуохтаах. Бүкпүт алааһыгар ханна эрэ тыаҕа, ойуурга ыарыы сиэн оҕуннаҕа, сайыҥҥы куйааска сытыйдаҕа-ымыйдаҕа, эбэтэр суор-тураах, үөн-көйүүр, баҕар, ыт да аһылыга буолан хааллаҕа. Онтон сүдү сыстыганнаах, салааһыннаах уоспа курдук ыарыы турдаҕа, тарҕаннаҕа дии».
Этэр эттэҕинэ, эмиэ да оруннаахха дылы. Ол эрээри чучунаалара диэн тыыннаах харамайын дуу, кыыл барбыт киһитин дуу чопчу быһаара иликпит ээ. Оччотугар хайатын итэҕэйэбит? Аны ити кэпсээнньиппит өссө туох диирин истиэҕиҥ:
— Ити алааска эбэм биирдэ миэхэҕэ дьикти атах суолун көрдөрбүттээх. Ол кыыл дуу, илэ абааһы дуу киэнин. Кини киһи икки арда үстүү атар хаамыы холобурдааҕы үктээн ааһар эбит. Уллуҥаҕа батарыта баттаан хаалларбыт сиригэр сытыган эрбэһин үүнэн тахсыбыт. Ону батыһа көрдөххө, ыраахха диэри барбыт улахан бэйэлээх атах суола буолан субулла сыталлар. «Бу сайылык хабайар хаба ортотунан абааһы киирэн сүүрэн атаралаан ааспытын оспот-сүппэт, хаппат-куурбат бэлиэтэ. Ол оччотооҕу ыар үйэ туоһута буолан, уонунан сылларга тиийэн кэллэҕэ» диэн быһаарбыта эбэм эмээхсин.
П. Седалищев, Чурапчы
Эбэм эдэр сылдьан кэпсээҥҥэ кэпсэммит, ырыаҕа ылламмыт Амма эбэ үрдүгэр турар кэрэ айылҕалаах Уодай диэн сиргэ олорбут. Эбэм ыанньыксыттаабыт, оттон ийэм субан сүөһүнү көрбүт. Дьиэлэрэ суох буолан аймахтарыгар дьукаахтаһан олорбуттар. Оччолорго эдьиийбит (ийэм балта) икки саастааҕа эбитэ үһү.
Былыр сүөһүгэ эбии аһылык диэн суох буолан, сотору-сотору быаларын кэбийэн кэбиһэллэрэ үһү. Ол иһин ыанньыксыттар хас киэһэ аайы сүөһүлэрин хайаан да көрөн кэлэллэр эбит. Оннук биир киэһэ, эбэм ийэбинээн хотоннорун көрө бараары туран, эдьиийбитин олоппоһугар олордон кэбиспиттэр. Аара суолларыгар, тыа иһигэр, биир аарыма улахан хаппыт тиит баара үһү. Арай тыа иһинэн баран истэхтэринэ, били тиит туһаайыытынан кыра оҕо саҥата аймана түспүт. «Ийээ, күүт-күүт, куотума», диэн часкыйа-часкыйа ытыыр үһү. Ону истээт, эбэм ийэбин дьиэтигэр төнүннэрбит, оттон ити кэмҥэ көхсүн хараҕынан аһый гына түспүт. Киһи дьиктиргиирэ баар, ол саҥаны ийэбит истибэтэх. Тиийбиттэрэ, кыыстара олорорун курдук олорор үһү, туох да буолбатах. Оттон ол кэмтэн ыла эбэм илиилэрэ, атахтара дьарҕаран барбыттар.
Таатта уола
Таатта улууһугар биир музей баар. Онтон мантан көһөрүллэн кэлбит тупсарыллыбыт 20-чэ өтөх балаҕаннара. Хас биирдиилэрэ киһи киһиэхэ мээнэ кэпсээбэт үһүйээннэрдээх. Оҕолор түүн балаҕаннарга тыас иһиллии барааччылар. Ол курдук күрүөтүн кытыытыгар хоп-хойуутук үүммүт талахтардаах. Ол быыһыгар кып-кыракый үүтээн баар. Киһи чохчойон кэриэтэ киирэр намыһах. Үс уолаттар биир балаҕаҥҥа иһиллии сатаан баран тугу да истибэккэлэр, төннөн иһэн көрбүттэрэ, ол үүтээн уоттаах турар үһү. Баран көрүөххэ диэн буолбут. Ааны арыйбыттара оһоҕо оттуллубут, остуола тардыллыбыт үһү. Кып-кыччыгый эмээхсин оһох кэнниттэн тахсан кэлбит. «Киириҥ оҕолор, киирэн чэйдэ иһэн барын», — диэбит. Биир уоллара киирбитин бэйэтэ да билбэккэ хаалбыт, иккиһэ киирэн истэҕинэ үсүһэ тардан ылбыт. «Акаарыгыт дуо, киириэ суохтааххыт буолбат дуо!» — диэбит. Анараа уол киирээтин кытта аана сабыллан хаалбыт. Арыйа сатаабыттар, сатаан арыйбатахтар, дьону ыҥыра барбыттар. Кэлэн көрбүттэрэ, уоллара муннукка симиллэн баран сытар үһү. Өлбүтэ ырааппыт. Иккис уол үс күнү быһа ыалдьан баран, үһүс түүнүгэр өлбүт. Үһүстэрэ ол түбэлтэ кэннэ үс сыл буолан баран өлбүтэ. Айдаан бөҕө тахса сылдьыбыта. Музейы хайдах саппатахтарын сатаан санаабаппын.
Бу түбэлтэ ааспыт үйэ сэттэ уонус сылларыгар Тааттаҕа буолбут эбит. Биһиги Ытык Күөлгэ, оройуон киинигэр олорорбут, онно дойдубар Уолбаҕа бараары гынабын диэн аймахпыт Сэрэппиин киирэн, бэлисипиэт уларсыбыта. Оччолорго билиҥҥи курдук элбэх массыына суоҕа, эгэ чааһынай көлө кэлиэ дуо, кытайдар курдук, дьон-сэргэ, кырдьаҕаһыттан-эдэриттэн тутулуга суох, бары кэриэтэ бэлисипиэти миинэллэрэ. Биһиги ол кэмҥэ икки бэлисипиэттээх этибит, дьонум Сэрэппииҥҥэ «Уралбытын» уларсыбыттара.
Уолба Ытык Күөлтэн хоту диэки отут үс килэмиэтир тэйиччитэ. Ол саҕана билиҥҥи улахан айан суола суоҕа, бөһүөлэккэ киирэр суол икки алааһы туораан ааһара. Бастакы алаас Өҥөй алааһа диэн. Алааска илин диэки хайысханан киириллэрэ, онтон аллара диэки түһэн, хоту өттүнэн арҕаа тахсан, чөкө соҕус киһи уҥуоҕунан ойуурга киирэн, нөҥүө алааска түһүллэрэ.
Сэрэппиин киэһэлик, күн киирэн эрдэҕинэ, ити алааска тиийэн кэлбит. Киһи уҥуоҕун аттынан айаннаан иһэн көрдөҕүнэ, арай биир дьахтар, киниэхэ көхсүнэн буолан, баттаҕын тараана олорор эбит. Сэрэппиин туох дьиибэ дьахтара куттаммакка, киһи уҥуоҕар кэлэн баттаҕын тараана олордоҕой диэн мөҕүттэ саныыр. Арыый үөһэ тахсан эргиллэн көрбүтэ, бэрт соторутааҕыта куһаҕаннык өлбүт Киристиинэ диэн эдэр дьахтар эбит. Сэрэппиин дьиэтигэр, быһа холоон үс килэмиэтир курдук сири, хайдах тиийбитин да өйдөөбөккө хаалбыт. Олус куттанан, уолуйан сүрэҕэ ыалдьан өлө сыспытын өрүһүйбүттэрэ.
Бу кэнниттэн бокуонньук илэ сылдьан бар дьонун куттаабыта, ол сайын дьон-сэргэ киэһэ таһырдьа тахсалларыттан саллар буолбуттара. Киристиинэ көмүллүбүт сирин туһаайыытынан дьоҕус холорук кэлэн, олорбут дьиэтин хайысхатынан сүтэрэ. Кини дьиэтигэр соҕотох оҕонньор олорбута, ол эрээри бокуонньук түүн ахсын кэлэн дьиэтиттэн холдьохсоруттан, кутталыттан ол дьиэттэн көспүт. Ол сайын мин Уолбаҕа сайылыы сылдьарым, эбэм уулуссаҕа мээнэ оонньото таһаарбата. Киристиинэни ынахтарын хомуйа сылдьар дьүөгэтэ көрсө түспүтүн туһунан кэпсэл баара. Ол кэнниттэн ол дьахтар барахсан уһуннук балыыһаҕа сыппыта.
Өссө дьиктитэ диэн, таһаҕас тиэйэн аҕалбыт нуучча суоппардара дьахтары көрөллөрүн туһунан кэпсииллэрэ. Арай, айаннаан истэхтэринэ, киһи уҥуоҕар эдэр дьахтар баттаҕын тараана олорор үһү. Ону көрөн туох буолбут дьахтарый, куттаммакка киһи уҥуоҕар тахсан баттаҕын тараана олорор диэн сөҕөннөр, олохтоохтортон ыйыталаспыттарын туһунан кэпсииллэрэ.
Ити курдук дьон-сэргэ санаата айманан, олус куттанан олорбуппут. Эбэм олоҕу олорбут, саастаах киһи сиэринэн мөҕүттэрин өйдүүбүн: «Бэйэтин дьаһаммыт киһини дьону кытта биир сиргэ көмпүттэрэ итинник буолла, өссө сулустаан, былаахтаан буолан», — диирэ. Былыр өбүгэ сиэринэн итинник түбэлтэҕэ киһини умса көмөллөрө үһү.
Күн-дьыл баран испитэ, кыһын ааһан, саас буолбута.
Сэрэппиин аҕата Тэрэнтэй диэн кырдьаҕас хомуньуус хорсун санааны ылынан, хас да киилэ тууһу атыылаһан, дьахтар көмүллүбүт буорун үрдүгэр куппут. Туус хаары кытта ууллан буорга иҥиэхтээҕэ…
Дьэ, ол кэнниттэн эрэ кимиэхэ да көстүбэт буолбут.
«Былыр Таатта улууһун киинигэр Ытык Күөлгэ 5-с кылааһы бүтэрдэхпит сыл биһигини кылааһынан хортуоппуй отун ыраастааһыҥҥа субуотунньукка өрүс уҥуор турар Талкы хайатын утарыта илдьэн үлэлэппиттэрэ», — диэн кэпсээнин саҕалыыр пенсионерка Надежда Ивановна Павлова.
Оҕолору Чычымах бөһүөлэгэр аҕалан, онтон чугас отчуттар отууларыгар түһэрбиттэр. Оҕолор үлэлээн бүтэр күннэригэр күнүс отууга чэй өрүнээри сорох уот оттубут, сорох уу баһан таһааран оллооҥҥо оргута уурбут. Арай соһуччу, хантан да кэлбитэ биллибэккэ, улахан баҕайы холорук баар буола түспүт да, уоттарын, ууларын хара буорунан сабыта охсон умулларан, ууларын бүтүннүү буор оҥорон кэбиспит уонна сүтэн хаалбыт. Оҕолор ити сиргэ кэлиэхтэриттэн ыла ырыа-тойук, сары-ору, часкыыр эҥин, мэниктээһин, айдаан-куйдаан бөҕөтө буола сылдьыбыттар. Онтон ол холорук ытыйан барбытыттан бары куттанан саҥалара мөлтөөн барбыт. Онуоха учууталлара Чьямов оҕолору мөҕүтэлээн барбыт. «Эһиэхэ мин манна кэлиэххититтэн ыла быһа этэбин, бу сэттээх-сэлээннээх дойду. Онон наһаа хаһыытаһымаҥ, мэниктээмэҥ, дойду сөбүлүө суоҕа диэн эппитим аҕай. Истибэтэххит. Ити Талкы хайатын хаһаайына сөбүлээбэккэ бэйэтинэн кэлэн сэрэтэн, биллэн барда. Аны мээнэ айдаарымаҥ, ыһыытаһымаҥ», — диэн буойбут.
Ол да буоллар уоттарын саҥалыы оттон, ууларын уурдахтарын ахсын холоруктара хантан кэлбитэ биллибэккэ иккиһин, үсүһүн ыһан испит. Онтон ыксаан учууталлара биир отчут киһини көрдөһөн аҕалан уоттарын отуннаран, ууларын оллооҥҥо уурдарбыттар. Чэйдэрэ оргуйуутун саҕана таһаараары турдахтарына, өссө холорук кэлэн эмиэ ыһан кэбиспит. Салгыы Амма өрүс уутун туруору ытыйбытынан уҥуоргу Талкы хайатын кэтэҕэр тиийэн сүтэн хаалбыт.
Ити күн эбиэт иннинэ оҕолор кылааһынан хайаҕа тахсан айдаара-куйдаара сылдьыбыттар эбит. Онно биир кыыстара хайаттан сууллан, аллара төкүнүйэ турбут. Хата, дьолго улаханнык эмсэҕэлээбэтэх. Ол иннинэ такымыгар тиийэр уһун баттахтаах кыыстарын баттаҕын тарыы-тарыы, тараахха иилиллэн кэлбитин оллоон уотугар быраҕаттаабыттар эбит.
Оҕолор холорук барбытын кэннэ куттанан, сүгүннүө суох диэннэр үлэлэрин ситэ бүтэрбэккэ дьиэлэригэр төннүбүттэр. Ити кэнниттэн аҕыйах хоноот, уһун баттахтаах кыыстара муҥурдааҕынан ыалдьан, эпэрээссийэлэнэ сытан өлбүт. «Ону, баҕар, Талкы хайатын хаһаайына иэстэһэн оҥорбута буолуо диэн кырдьаҕастар ибир-сибир кэпсэтэллэрэ», — диэн Надежда Ивановна кэпсээнин түмүктүүр.
Иннокентий Лазарев, Дьокуускай
Атын улуустар кутталлаах кэпсээннэрин
Төрүт матырыйаал:
Борук-сорук : түбэлтэтэ кэпсэтиэх : «Куо» сурунаалтан хомуурунньук / бэлэмнээтэ Елена Кузнецова. — Дьокуускай : Удьуор, 2013. — 160 с.
Борук-сорук : Түбэлтэтэ кэпсэтиэх-2 : абааһы кинигэтэ : «КУО» сурунаалтан хомуурунньук / бэлэмнээтэ Елена Иванова. — Дьокуускай : Удьуор, 2016. — 274 с.
Саха сирин дьулаан түбэлтэрэ / хомуйан онордо Д. Д. Михайлов. – Дьокуускай : Бичик, 2018. — 125 с.
Иччи. Сибиэн. Абааһы / [хомуйан оҥордо Е. Г. Спиридонов]. — Дьокуускай : Бичик, 2010. – 173 с.
- Выставку подготовила:
- Игнатьева Д.П.,
- библиотекарь